تحلیل علم‌سنجی تاب‌آوری سایبری در نظام‌های مالی و بانکی: روندها، شکاف‌ها و چشم‌انداز آینده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری مدیریت صنعتی، دانشگاه دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 استادیار دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران

چکیده

مقدمه تاب‌آوری سایبری نظام‌های مالی و بانکی در سال‌های اخیر به ضرورتی راهبردی برای مقابله با تهدیدات فناورانه و بحران‌های سیستمیک تبدیل شده است. افزایش حملات پیچیده، گسترش خدمات مالی دیجیتال و وابستگی شدید زیرساخت‌های مالی به فناوری‌های شبکه‌ای، این مفهوم را از سطحی فنی به مؤلفه‌ای حیاتی در ثبات و پایداری اقتصادی ارتقا داده است. پژوهش حاضر با هدف ترسیم نقشه دانش و شناسایی روندهای علمی، بازیگران کلیدی، خوشه‌های موضوعی و شکاف‌های پژوهشی، به تحلیل علم‌سنجی تاب‌آوری سایبری در نظام‌های مالی و بانکی طی بازه زمانی ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۵ پرداخته است.

روش پژوهش مبتنی بر رویکرد علم‌سنجی است. داده‌ها از پایگاه Scopus استخراج شده و پرس‌وجوی جستجو با هدف پوشش جامع ترکیبات واژگانی مرتبط با مفاهیم Cyber Resilience، Banking و Financial Systems طراحی گردید. محدودیت زمانی ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۵ و زبان انگلیسی اعمال شد. داده‌های خام با Open Refine پاک‌سازی و یکپارچه شدند تا خطاهای ناشی از ناهمگونی اسامی نویسندگان و مؤسسات حذف گردد. سپس داده‌ها برای تحلیل شبکه‌ای و مصورسازی در VOS viewer و تحلیل‌های آماری تکمیلی با Python و کتابخانه‌های Pandas، NumPy و Matplotlib پردازش شدند. ترکیب این ابزارها تصویری کمّی و جامع از وضعیت علم‌سنجی، ساختار همکاری‌های علمی و مفاهیم محوری حوزه ارائه کرده است.

یافته های پژوهش نشان می‌دهد تولید دانش در این حوزه طی سال‌های اخیر روندی صعودی و شتاب‌گیرنده داشته و بیشترین رشد در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ مشاهده می‌شود؛ دوره‌ای که هم‌زمان با گسترش فین‌تک‌ها و افزایش تهدیدات سایبری، توجه جهانی به امنیت مالی شدت یافته است. ایالات متحده، چین، انگلستان و آلمان بیشترین سهم را در تولید دانش و همکاری علمی دارند و به‌عنوان هسته‌های اصلی شبکه جهانی شناسایی شده‌اند. با این حال، مشارکت کشورهای درحال‌توسعه هنوز محدود و شبکه جهانی همکاری‌ها تمرکزگرا است.

تحلیل هم‌واژگانی نشان داد که ادبیات علمی تاب‌آوری سایبری نظام‌های مالی در قالب هفت خوشه مفهومی سازمان یافته است:

۱. خوشه آبی روشن با محوریت امنیت سایبری، امنیت شبکه و حفاظت از داده‌ها (رویکرد فنی).

۲. خوشه سبز مرتبط با تاب‌آوری و مدیریت ریسک (پیوند فنی_مالی).

۳. خوشه قرمز شامل مفاهیم هوش مصنوعی، فین‌تک و تقلب سایبری (فناوری‌های نوین مالی).

۴. خوشه سیاه با تمرکز مستقل بر ارزیابی ریسک.

۵. خوشه بنفش درباره سیاست‌گذاری و مقررات سایبری.

۶. خوشه فیروزه‌ای شامل زیرساخت‌های حیاتی، شهر هوشمند و خودمختاری سایبری.

۷. خوشه زرد مرتبط با موضوعات نوظهور نظیر پایداری، بلاکچین، تجارت الکترونیک و تشخیص نفوذ.

این ساختار نشان می‌دهد که تمرکز پژوهش‌ها از ابعاد صرفاً فنی به دیدگاهی چندسطحی و میان‌رشته‌ای تحول یافته است، جایی که پایداری و تاب‌آوری مالی با فناوری‌های نوین درهم تنیده‌اند.

نتایج کلی نشان می‌دهد که حوزه تاب‌آوری سایبری در نظام‌های مالی به‌سوی بلوغ مفهومی در حرکت است، اما هنوز شکاف‌هایی برجسته باقی مانده است. مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: فقدان مطالعات تجربی در محیط‌های بانکی واقعی، نبود چارچوب‌های جامع ارزیابی ریسک که ابعاد فنی، نهادی و اقتصادی را تلفیق کند، و محدودیت همکاری‌های میان‌رشته‌ای و بین‌المللی. برای گذار از این وضعیت، نهادهای مالی باید از رویکرد واکنشی به سمت مدیریت تاب‌آوری سیستمی حرکت کنند و از فناوری‌های هوش مصنوعی، بلاکچین و امور مالی غیرمتمرکز (DeFi) برای پایش مداوم تهدیدات، ارتقای شفافیت و تقویت پاسخ‌گویی استفاده نمایند. به‌طور کلی، پژوهش حاضر نشان می‌دهد تاب‌آوری سایبری اکنون در تعامل با فناوری‌های نوظهور، نقش بنیادینی در پایداری نظام‌های مالی ایفا می‌کند. استفاده ترکیبی از روش‌های علم‌سنجی و تحلیل‌های کیفی، گسترش پایگاه‌های داده و تدوین شاخص‌های معتبر سنجش عملکرد تاب‌آوری، مسیر آینده این حوزه را شکل خواهد داد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Scientometric Analysis of Cyber Resilience in Financial and Banking Systems: Trends, Gaps, and Future Perspectives

نویسندگان [English]

  • SeyyedAli Doorafshan 1
  • Mahsa pishdar 2
1 PhD Candidate in Industrial Management, University of Tehran, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, College of Farabi, University of Tehran, Qom
چکیده [English]

Purpose: Cyber resilience in financial and banking systems has emerged as a strategic necessity to counter technological threats and systemic crises. The growing sophistication of cyberattacks, the rapid expansion of digital financial services, and the increasing interdependence of financial infrastructures on networked technologies have elevated cyber resilience from a purely technical issue to a central pillar of financial stability. This study aims to map the scientific landscape of research on cyber resilience in financial and banking systems by identifying research trends, key contributors, thematic clusters, and knowledge gaps over the period 2018–2025.

Methodology: The study adopts a bibliometric approach to analyze the structure and evolution of research in this domain. Data was extracted from the Scopus database using a comprehensive Boolean search strategy that incorporated combinations of terms related to Cyber Resilience, Banking, and Financial Systems. The time frame was limited to 2018–2025 and the language to English. The raw data were cleaned and standardized using Open Refine to correct inconsistencies in author names, institutions, and keywords. Subsequently, the data were processed for network and visualization analyses using VOS viewer, while complementary descriptive and statistical analyses were conducted in Python with the Pandas, NumPy, and Matplotlib libraries. This methodological integration provided a comprehensive quantitative overview of the field across temporal, geographical, and conceptual dimensions.

Findings: The bibliometric distribution reveals a consistent upward trend in scientific output related to cyber resilience in financial systems, with the highest growth observed in 2023 and 2024. This surge reflects global attention to cybersecurity challenges arising from the expansion of fintech and digital finance. The United States, China, the United Kingdom, and Germany emerged as the dominant knowledge producers, while countries such as India and Australia play secondary but growing roles. The global collaboration network remains highly centralized around the U.S.–China axis, with limited participation from developing nations.

Conceptual and co-word analyses identified seven major thematic clusters structuring the literature:

1. Light Blue Cluster: Technical and defensive aspects (cybersecurity, network security, data protection).

2. Green Cluster: Cyber resilience and risk management, linking technical and financial dimensions.

3. Red Cluster: Emerging technologies (artificial intelligence, fintech, cyber fraud).

4. Black Cluster: Independent focus on risk assessment frameworks.

5. Purple Cluster: Policy, regulation, and socio-organizational resilience.

6. Turquoise Cluster: Critical infrastructure, smart cities, and cyber autonomy.

7. Yellow Cluster: Emerging topics such as sustainability, blockchain, e-commerce, and intrusion detection.

This clustering demonstrates a clear conceptual transition from a purely technical and defensive orientation toward a multidimensional, interdisciplinary, and system-level perspective where resilience, innovation, and sustainability converge.

Conclusion: The bibliometric evidence suggests that the field of cyber resilience in financial and banking systems is approaching conceptual maturity, yet significant research gaps persist. These include the scarcity of empirical studies within real-world financial institutions, the lack of integrated frameworks combining technical, institutional, and economic dimensions, and limited international and interdisciplinary collaborations. To advance this domain, financial institutions must shift from a reactive stance to systemic resilience management, leveraging technologies such as Artificial Intelligence (AI), Blockchain, and Decentralized Finance (DeFi) for continuous monitoring, enhanced transparency, and improved responsiveness. Overall, this study highlights the pivotal role of cyber resilience in sustaining the integrity and stability of modern financial ecosystems. The integration of bibliometric and qualitative approaches, expansion of data sources, and development of standardized resilience assessment metrics are recommended pathways for future research.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Cyber resilience
  • Cybersecurity
  • Finance
  • Banking
  • FinTech
  • Scientometrics
  • Scopus

مراجع

 

Adriaanse, L., & Rensleigh, C. (2013). Web of Science, Scopus and Google Scholar: A content comprehensiveness comparison. The Electronic Library, 31(6), 727–744. https://doi.org/10.1108/EL-12-2011-0174
Alharbi, F. (2025). Twelve years of cyber resilience: Analyzing cyberattacks in Saudi Arabia (2012–2024). TEM Journal, 14(2), 1791–1807. https://doi.org/10.18421/TEM142-77
Annarelli, A., Nonino, F., & Palombi, G. (2020). Understanding the management of cyber resilient systems. Computers & Industrial Engineering, 149, 106829. https://doi.org/10.1016/j.cie.2020.106829
Bakhmat, N., Kolosova, O., Demchenko, O., Ivashchenko, I., & Strelchuk, V. (2022). Application of international scientometric databases in the process of training competitive research and teaching staff: Opportunities of Web of Science (WoS), Scopus, Google Scholar. Journal of Applied Theory and Information Technology, 100(13). https://www.jatit.org/volumes/Vol100No13/21Vol100No13.pdf
Belhadi, A., Mani, V., Kamble, S., Khan, S. A. R., & Verma, S. (2021). Artificial intelligence-driven innovation for enhancing supply chain resilience and performance under the effect of supply chain dynamism. Annals of Operations Research. https://doi.org/10.1007/s10479-021-03956-x
Dupont, B. (2019). The cyber-resilience of financial institutions: Significance and applicability. Journal of Cybersecurity, 5(1), tyz013. https://doi.org/10.1093/cybsec/tyz013
Board of Governors of the Federal Reserve System. (2024). Financial Stability Report – April 2024. Federal Reserve. https://www.federalreserve.gov/publications/April-2024-financial-stability-report-purpose-and-framework.htm
Burnham, J. F. (2006). Scopus database: A review. Biomedical Digital Libraries, 3(1), 1. https://doi.org/10.1186/1742-5581-3-1
Cojocaru, A. (2025). Aligning regulation and governance for cyber resilience: A theoretical framework for the UK financial sector. Computers & Security, 157, 104627. https://doi.org/10.1016/j.cose.2025.104627
Donthu, N., Kumar, S., Mukherjee, D., Pandey, N., & Lim, W. M. (2021). How to conduct a bibliometric analysis: An overview and guidelines. Journal of Business Research, 133, 285–296. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2021.04.070
Eghtesad Online. (2025, June 17). Cyberattack on Iran’s banking network. https://www.eghtesadonline.com/fa/news/2067531
Federal Reserve. (2022). Implications of cyber risk for financial stability. FEDS Notes. https://ideas.repec.org/p/fip/fedgfn/2022-05-12.html
Financial Stability Board. (2020). Effective practices for cyber incident response and recovery. https://www.fsb.org/2020/10/effective-practices-for-cyber-incident-response-and-recovery/
Godbole, T., Gochhait, S., & Ghosh, D. (2022). Developing a framework to measure cyber resilience behaviour of Indian bank employees. In ICT with Intelligent Applications (Smart Innovation, Systems and Technologies, Vol. 248). Springer. https://doi.org/10.1007/978-981-16-4177-0_31
Groenendaal, J., & Helsloot, I. (2021). Cyber resilience during the COVID-19 pandemic crisis: A case study. Risk Analysis, 41(6), 1116–1130. https://doi.org/10.1111/1468-5973.12360
Gündüzyeli, B. (2025). Cyber resilience in digital marketing within the framework of sustainable management. Sustainability, 17(5), 2080. https://doi.org/10.3390/su17052080
Hagan, M., Tummala, R., & Williams, S. (2019). Enhancing security and privacy of next-generation edge computing technologies. In Proceedings of the International Conference on Privacy, Security and Trust (PST). IEEE. https://doi.org/10.1109/PST47121.2019.8949052
Herburger, M., Wieland, A., & Moller, D. (2024). Building supply chain resilience to cyber risks: A dynamic capabilities perspective. Supply Chain Management. https://doi.org/10.1108/SCM-01-2023-0016
Hua, J., Bapna, S., & Ray, S. (2018). Are we ready for cyberterrorist attacks? Examining the role of individual resilience. Information & Management, 55(7), 997–1007. https://doi.org/10.1016/j.im.2018.04.008
Linkov, I., Trump, B. D., Poinsatte-Jones, K., & Florin, M.-V. (2018). Resilience and cybersecurity: Emerging challenges in the digital age. Springer.
Marotta, A., Martinelli, F., Nanni, S., Orlando, A., & Yautsiukhin, A. (2019). A culture of cybersecurity at Banca Popolare di Sondrio. In Proceedings of AMCIS 2019. AIS Electronic Library.
Martín-Martín, A., Orduna-Maléa, E., Thelwall, M., & Delgado López-Cózar, E. (2018). Google Scholar, Web of Science, and Scopus: A systematic comparison of citations in 252 subject categories. Journal of Informetrics. https://doi.org/10.1016/j.joi.2018.09.002
Martín-Martín, A., Orduna-Maléa, E., Thelwall, M., & Delgado López-Cózar, E. (2020). Google Scholar, Microsoft Academic, Scopus, Dimensions, Web of Science, and OpenCitations’ COCI: A multidisciplinary comparison of coverage via citations. Scientometrics, 124(3), 2683–2710. https://doi.org/10.1007/s11192-020-03690-4
Maurer, T., & Nelson, A. (2021). The global cyber threat to financial systems. Finance & Development, 58(1). International Monetary Fund.
Prabhu, S. G., Ashok, P., & Ramesh, K. (2024). Cyber resilience: Safeguarding India's markets in the post-pandemic cyber landscape. In 2024 International Conference on IT and Platform Management (ICIPTM). IEEE. https://doi.org/10.1109/ICIPTM59628.2024.10563229
Saha, B., & Saha, U. (2024). Cyber resilience calculator: A game-changer for small to mid-sized businesses in allocating information technology security budgets effectively. In 2024 International Conference on Emerging Trends in Networks and Computer Communications (ETNCC) (pp. 1–6). IEEE. https://doi.org/10.1109/ETNCC63262.2024.10767460
Safitra, M. F., Lubis, M., & Fakhrurroja, H. (2024). The state of cyber resilience: Advancements and future directions. In Intelligent Sustainable Systems (Lecture Notes in Networks and Systems, Vol. 817). Springer. https://doi.org/10.1007/978-981-99-7886-1_30
Seid, E., Blix, F., & Popov, O. (2025). Cyber resilience using ASFA: DORA-compliant threat-led penetration testing. In Critical Information Infrastructures Security (Lecture Notes in Computer Science, Vol. 15549). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-031-84260-3_16
Vishwanath, A., Neo, L. S., Phua, J., & Ong, G. (2020). Cyber hygiene: The concept, its measure, and its initial tests. Decision Support Systems, 130, 113160. https://doi.org/10.1016/j.dss.2019.113160

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار