نقش دانشگاه در توسعه نوآوری اجتماعی: شناسایی روندهای پژوهشی، شکاف‌های دانشی و مسیرهای آینده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری کارآفرینی، دانشکده کارآفرینی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 استاد، دانشکده کارآفرینی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

هدف: با توجه به پیچیدگی فزایندۀ چالش‌های اجتماعی و زیست‌محیطی و تحول نقش دانشگاه‌ها در قرن بیست‌ویکم، پژوهش حاضر با هدف شناسایی روندهای علمی، شکاف‌های دانشی و مسیرهای آتی پژوهش در حوزۀ نقش دانشگاه‌ها در توسعۀ نوآوری اجتماعی انجام شده است. این مطالعه بر مأموریت سوم دانشگاه‌ها تمرکز دارد و می‌کوشد جایگاه آن‌ها را به‌عنوان کنشگرانی کلیدی در خلق ارزش اجتماعی، تسهیل همکاری‌های چندبخشی و تحقق توسعۀ پایدار تبیین کند.

روش‏شناسی: پژوهش حاضر از روش تحلیل کتاب‌سنجی همراه با مصورسازی علمی بهره گرفت. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیل کتاب‌سنجی و مصورسازی علمی انجام شده است. جامعۀ آماری شامل مقالات علمی منتشرشده در مجلات معتبر نمایه‌شده در پایگاه اسکوپوس با رتبه یک (Q1) طی بازۀ زمانی 2015 تا آگوست 2025 است. در مرحلۀ گردآوری داده‌ها، فرایند غربالگری نظام‌مند انجام شد؛ به‌گونه‌ای که تنها مقالات نهایی چاپ‌شده در مجلات علمی مرتبط با موضوع نقش دانشگاه در توسعۀ نوآوری اجتماعی انتخاب گردیدند و سایر انواع مستندات و مطالعات نامرتبط از نمونه حذف شدند. در نهایت، 163 مقالۀ واجد شرایط وارد مرحلۀ تحلیل شدند. در مرحلۀ تحلیل داده‌ها، از نرم‌افزار بایب اکسل به‌منظور پاک‌سازی، استانداردسازی و آماده‌سازی داده‌های کتاب‌سنجی استفاده شد. سپس، نرم‌افزار وسویور برای تحلیل شبکه‌ای و مصورسازی روابط علمی به‌کار گرفته شد و شبکه‌های هم‌تألیفی نویسندگان، همکاری‌های بین‌المللی، مؤسسات پیشرو و خوشه‌های هم‌رخدادی کلیدواژه‌ها ترسیم و تفسیر گردید.

یافته‌ها: بررسی مقالات نشان داد که حجم تولیدات علمی در این حوزه طی دهۀ اخیر روندی صعودی داشته و سال 2022 نقطۀ اوج انتشار مقالات با 25 مقاله بوده است. بریتانیا، ایتالیا، و ایالات متحده سه کشور پیشرو در این حوزه محسوب می‌شوند و بیشترین میزان ارجاعات نیز به آثار پژوهشگران این کشورها تعلق دارد. از منظر سازمانی، دانشگاه اچ‌اس‌ای روسیه و دانشگاه لوند سوئد بیشترین سهم در تولید مقالات را به خود اختصاص داده‌اند. همچنین، مجلۀ پیش‌بینی فناوری و تغییر اجتماعی با 15 مقاله و 1377 ارجاع، اثرگذارترین نشریه در این حوزه شناسایی شد. تحلیل خوشه‌ای کلیدواژه‌ها چهار جریان مفهومی اصلی را آشکار ساخت: نخست، «نوآوری سیستمی برای پایداری» که بر ارتباط میان توسعه پایدار، مدل‌های کسب‌وکار نوین، و اقتصاد چرخشی تأکید دارد؛ دوم، «نوآوری و کارآفرینی اجتماعی در بستر حکمرانی و جامعۀ مدنی» که نقش سیاست‌گذاری، جامعۀ مدنی، و بنگاه‌های اجتماعی را در توسعۀ نوآوری برجسته می‌کند؛ سوم، «پیوند آموزش و نوآوری فراگیر در جهت توانمندسازی و رقابت‌پذیری» که نشان‌دهندۀ اهمیت آموزش عالی در ارتقاء عدالت اجتماعی و ظرفیت‌های رقابتی است؛ و چهارم، «دانشگاه به‌عنوان کنشگر کلیدی نوآوری اجتماعی» که بیانگر نقش مستقیم دانشگاه در تولید دانش اجتماعی و اثرگذاری اقتصادی- اجتماعی است.

نتیجه گیری: سیر تحول پژوهش‌ها طی این دهه از مرحلۀ مفهوم‌پردازی اولیه (پیش از 2019) به سمت بلوغ نظری (2019–2020)، رویکرد اکوسیستمی و شبکه‌ای (2021–2022)، و در نهایت تمرکز بر سنجش عملکرد و مقیاس‌پذیری (2022 به بعد) حرکت کرده‌اند. این تحول بیانگر آن است که دانشگاه‌ها بیش‌ازپیش به‌عنوان نهادهایی میانجی در تعامل علم، جامعه، و اقتصاد عمل کرده و نقش تعیین‌کننده‌ای در تحقق اهداف توسعۀ پایدار دارند. این مطالعه با ارائۀ تصویری جامع از روندهای علمی و مسیرهای آتی، چارچوبی برای پژوهش‌های آینده، سیاست‌گذاری مبتنی‌بر داده و بازاندیشی در مأموریت سوم دانشگاه‌ها فراهم می‌کند. در مجموع، موفقیت نوآوری اجتماعی دانشگاهی مستلزم هم‌افزایی میان رویکردهای سیستمی، حکمرانی مشارکتی، آموزش و توانمندسازی است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Role of Universities in the Development of Social Innovation: Identifying Research Trends, Knowledge Gaps, and Future Directions

نویسندگان [English]

  • mona allahyary 1
  • Ali Mobini dehkordi 2
1 PhD Student in Entrepreneurship, Faculty of Entrepreneurship, University of Tehran, Tehran, Iran
2 Professor, Faculty of Entrepreneurship, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده [English]

Objective: Given the increasing complexity of social and environmental challenges and the evolving role of universities in the 21st century, the present study aims to identify scientific trends, knowledge gaps, and future research directions regarding the role of universities in the development of social innovation. This study focuses on the third mission of universities and seeks to define their position as key actors in generating social value, facilitating multi-sectoral collaborations, and achieving sustainable development.

Methodology: This study employs a bibliometric analysis combined with scientific visualization. The sample includes academic articles published in Q1-ranked journals indexed in Scopus between 2015 and August 2025. A systematic screening process was conducted to ensure that only articles directly related to the role of universities in developing social innovation were included, while other types of documents and irrelevant studies were excluded. Ultimately, 163 relevant articles were selected for analysis. In the data analysis phase, BibExcel software was used for data cleaning, standardization, and preparation of bibliometric data. Then, VOSviewer was used for network analysis and scientific visualization, mapping the co-authorship networks, international collaborations, leading institutions, and clusters of co-occurring keywords.

Findings: The analysis revealed an upward trend in the volume of scientific output in this field over the past decade, with 2022 marking the peak year, featuring 25 published articles. The UK, Italy, and the United States are the leading countries in this domain, with the highest number of citations attributed to their scholars. In terms of institutions, HSE University in Russia and Lund University in Sweden have contributed the most to the publication of articles. Moreover, the journal Technological Forecasting and Social Change emerged as the most influential publication in this field, with 15 articles and 1377 citations. Cluster analysis of keywords revealed four main conceptual streams: first, “Systemic Innovation for Sustainability”, emphasizing the link between sustainable development, novel business models, and circular economy; second, “Social Innovation and Entrepreneurship within Governance and Civil Society”, highlighting the role of policymaking, civil society, and social enterprises in innovation; third, “Education and Inclusive Innovation for Empowerment and Competitiveness”, underlining the importance of higher education in promoting social justice and competitive capacity; and fourth, “Universities as Key Actors in Social Innovation”, reflecting the direct role of universities in generating social knowledge and their socio-economic impact.

Conclusion: The evolution of research over the past decade has moved from initial conceptualization (pre-2019) to theoretical maturity (2019–2020), to ecosystemic and network approaches (2021–2022), and finally to a focus on performance measurement and scalability (2022 onward). This shift indicates that universities are increasingly acting as intermediary institutions bridging science, society, and the economy, playing a pivotal role in achieving sustainable development goals. By providing a comprehensive overview of scientific trends and future directions, this study offers a framework for future research, data-driven policymaking, and rethinking the third mission of universities. Overall, the success of university-driven social innovation relies on the synergy between systemic approaches, participatory governance, education, and empowerment.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Social innovation
  • university
  • third mission of the university
  • sustainability
  • bibliometric analysis

مراجع

Alvarenga, M., Aguiar Dutra, A. R., Fernandez, F., Thomé, R. L., Junges, I., Nunes, N., & Guerra, J. B. S. O. D. A. (2024). Proposal for a model integrating sustainability and social innovation in higher education institutions. International Journal of Sustainability in Higher Education, 25(4), 728-743. https://doi.org/10.1108/IJSHE-07-2021-0301
Arocena, R., & Sutz, J. (2021). Universities and social innovation for global sustainable development as seen from the south. Technological forecasting and social change, 162, 120399. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2020.120399
Avelino, F., Wittmayer, J. M., Pel, B., Weaver, P., Dumitru, A., Haxeltine, A., ... & O'Riordan, T. (2019). Transformative social innovation and (dis) empowerment. Technological Forecasting and Social Change, 145, 195-206. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2017.05.002
Babu, M. M., Dey, B. L., Rahman, M., Roy, S. K., Alwi, S. F. S., & Kamal, M. M. (2020). Value co-creation through social innovation: A study of sustainable strategic alliance in telecommunication and financial services sectors in Bangladesh. Industrial Marketing Management, 89, 13-27. https://doi.org/10.1016/j.indmarman.2020.06.003
Bayuo, B. B., Chaminade, C., & Göransson, B. (2020). Unpacking the role of universities in the emergence, development and impact of social innovations–A systematic review of the literature. Technological Forecasting and Social Change, 155, 120030. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2020.120030
Bellandi, M., Donati, L., & Cataneo, A. (2021). Social innovation governance and the role of universities: Cases of quadruple helix partnerships in Italy. Technological Forecasting and Social Change, 164, 120518. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2020.120518
Benneworth, P., & Cunha, J. (2015). Universities’ contributions to social innovation: reflections in theory & practice. European journal of innovation management, 18(4), 508-527. https://doi.org/10.1108/EJIM-10-2013-0099
Benzies, K. M., Nicholas, D. B., Hayden, K. A., Barnas, T., de Koning, A., Bharwani, A.,.. & Day, J. (2024). Defining social innovation for post-secondary educational institutions: a concept analysis. Humanities and Social Sciences Communications, 11(1), 1-11. https://doi.org/10.1057/s41599-024-03236-6
Carayannis, E. G., & Campbell, D. F. (2017). Quadruple and quintuple helix innovation systems. In European Meetings on Cybernetics and Systems Research Vienna (Vol. 25). https://doi.org/10.3917/inno.pr1.0023
Caulier-Grice, J., Davies, A., Patrick, R., & Norman, W. (2012). Defining social innovation. A deliverable of the project:“The theoretical, empirical and policy foundations for building social innovation in Europe”(TEPSIE), European Commission–7th Framework Programme, Brussels: European Commission, DG Research, 22.
Científico, F. C., & Tecnológico, A. C. (2018). Nuevos enfoques de la innovación: Inclusión social y sostenibilidad. Colección innovación social. https://www. foroconsultivo. org. mx/FCCyT/documentos/Innovacion_social_Tomo_1_20, 18.
Cosimato, S., & Troisi, O. (2015). Green supply chain management: Practices and tools for logistics competitiveness and sustainability. The DHL case study. The TQM Journal, 27(2), 256-276. https://doi.org/10.1108/TQM-01-2015-0007
Cui, M., Pan, S. L., Newell, S., & Cui, L. (2017). Strategy, resource orchestration and e-commerce enabled social innovation in rural China. The Journal of Strategic Information Systems, 26(1), 3-21. https://doi.org/10.1016/j.jsis.2016.10.001
Edwards-Schachter, M., & Wallace, M. L. (2017). ‘Shaken, but not stirred’: Sixty years of defining social innovation. Technological Forecasting and Social Change, 119, 64-79. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2017.03.012
Fischer, B., Guerrero, M., Guimón, J., & Schaeffer, P. R. (2021). Knowledge transfer for frugal innovation: where do entrepreneurial universities stand?. Journal of Knowledge Management, 25(2), 360-379. https://doi.org/10.1108/JKM-01-2020-0040
Franz, H. W., Hochgerner, J., & Howaldt, J. (Eds.). (2012). Challenge social innovation: potentials for business, social entrepreneurship, welfare and civil society. Springer Science & Business Media. https://doi.org/10.1007/978-3-642-32879-4
Guadarrama, V., & Acosta, A. (2016). Ecosistema De Innovación Social En México. Foro Consultivo Científico y Tecnológico. ISBN: 978-607-9217-47-1
Haxeltine, A., Avelino, F., Pel, B., Dumitru, A., Kemp, R., Longhurst, N., ... & Wittmayer, J. M. (2016). A framework for transformative social innovation. TRANSIT working paper, 5(5).
Howaldt, J., & Kopp, R. (2012). Shaping social innovation by social research. In Challenge social innovation: Potentials for business, social entrepreneurship, welfare and civil society (pp. 43-55). Berlin, Heidelberg: Springer Berlin Heidelberg. https://doi.org/10.1007/978-3-642-32879-4_3
Leising, E., Quist, J., & Bocken, N. (2018). Circular Economy in the building sector: Three cases and a collaboration tool. Journal of Cleaner production, 176, 976-989. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2017.12.010
Málovics, G., Bajmócy, Z., Csernák, J., Fehér, B., Frigyik, M., Juhász, J., ... & Szerencsés, R. (2025). The potential role of university community engagement in supporting transformative social innovation–experiences from Hungary. Innovation: The European Journal of Social Science Research, 38(1), 366-396. https://doi.org/10.1080/13511610.2024.2399605
Marchant-Pérez, P., & Ferreira, J. J. (2024). Integrating historical approaches of university ecosystems: reviewing the literature streams and future directions. Management Review Quarterly, 1-60. https://doi.org/10.1007/s11301-024-00467-4
Mariani, M. M., Machado, I., & Nambisan, S. (2023). Types of innovation and artificial intelligence: A systematic quantitative literature review and research agenda. Journal of Business Research, 155, 113364. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2022.113364
Moulaert, F. (Ed.). (2013). The international handbook on social innovation: collective action, social learning and transdisciplinary research. Edward Elgar Publishing. https://doi.org/10.4337/9781849809993
Osorio, F., Cruz, F., Camargo, M., Dupont, L., & Peña, J. I. (2024). Exploring team roles for social innovation labs: Toward a competence-based role self-assessment approach. Journal of Engineering and Technology Management, 71, 101799. https://doi.org/10.1016/j.jengtecman.2024.101799
Petersen, I. H., & Kruss, G. (2021). Universities as change agents in resource-poor local settings: An empirically grounded typology of engagement models. Technological Forecasting and Social Change, 167, 120693. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2021.120693
Severo, E. A., de Guimarães, J. C. F., & Dorion, E. C. H. (2017). Cleaner production and environmental management as sustainable product innovation antecedents: A survey in Brazilian industries. Journal of Cleaner Production, 142, 87-97. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2016.06.090
Sica, G., Palazzo, M., Micozzi, A., & Ferri, M. A. (2025). Leveraging on cultural and creative industries to foster social innovation: A bibliometric analysis. Journal of Innovation & Knowledge, 10(1), 100649. https://doi.org/10.1016/j.jik.2024.100649
Sjödin, D., Parida, V., & Kohtamäki, M. (2023). Artificial intelligence enabling circular business model innovation in digital servitization: Conceptualizing dynamic capabilities, AI capacities, business models and effects. Technological Forecasting and Social Change, 197, 122903. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2023.122903
Solis-Navarrete, J. A., Bucio-Mendoza, S., & Paneque-Gálvez, J. (2021). What is not social innovation. Technological Forecasting and Social Change, 173, 121190. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2021.121190
Valencia-Arias, A., Rodríguez-Correa, P. A., Marín-Carmona, A., Zuleta-Orrego, J. I., Palacios-Moya, L., Pérez Baquedano, C. A., & Gallegos, A. (2024). University social responsibility strategy: a case study. Cogent Education, 11(1), 2332854. https://doi.org/10.1080/2331186X.2024.2332854
Vargas-Merino, J. A. (2025). Development and validation of a robust multidimensional scale for University Social Innovation Management (USIM). Sustainable Futures, 10, 101051. https://doi.org/10.1016/j.sftr.2025.101051
 

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار